جمعیت مبارزه با تبعیض تحصیلی - مدارس خودگردان مدارسی هستند که معمولا توسط افغانیهای ساکن ایران برای فراهم آوردن امکان تحصیل برای کودکان مهاجران افغانی تاسیس و اداره میشود. کودکان مهاجر افغان معمولا به دلیل نداشتن برگه تردد، هزینههای بالا و محدودیتهای سهمیه مدارس دولتی برای مهاجرین افغانی، نمیتوانند وارد چرخه آموزش و پرورش رسمی کشور شوند.
مهاجرین افغان برای ثبتنام فرزندان خود در مدارس دولتی نیاز به برگه تردد دارند که برای دریافت این برگه باید مبالغ هنگفتی را پرداخت کنند. (بیش از ۵۰۰ هزار تومان برای یک خانواده ۴ نفره در یک سال). همچنین علاوه بر کارت تردد، مهاجرین افغان برای ثبتنام در مدارس دولتی باید مبلغی بین ۷۰ تا ۱۲۰ هزار تومان به مدرسه بپردازند که شهروندان ایرانی از پرداخت آن معاف هستند.
چنین مشکلاتی، دلیل ایجاد مدارس خودگردان مهاجران در ایران شد. با توجه به تعداد بالای مهاجران افغانی در ایران(بالغ بر دو میلیون نفر) تعداد مدارس خودگردان در ایران زیاد است. به صورتی که تنها در سه منطقه جنوبی شهر تهران بیش از ۳۰ مدرسه خودگردان با بیش از ۱۵۰۰ دانشآموز افغان وجود دارند.
اما در چند سال اخیر با افزایش فشار بر تبعههای خارجی در ایران، فشار نهادهای دولتی بر مدارس خودگردان که معمولا مجوز رسمی ندارند، نیز افزایش یافته است. بر اثر این فشارها این مدارس مهاجرین افغانی بدون کارت اقامت را که بخش بزرگی از مهاجرین را تشکیل میدهند، در مدارس خود ثبتنام نمیکنند. در واقع مدارس خودگردان که برای تحت پوشش قرار دادن مهاجرین افغان (فارغ از داشتن یا نداشتن کارت اقامت) تاسیس شدهاند، عملا کودکان افغانی بدون کارت اقامت را به دلیل ترس از بسته شدن ثبت نام نمیکنند. این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران یکی از امضا کنندگان کنوانسیون حقوق کودکان است. بر اساس این کنوانسیون «کشورهای عضو اقدامات لازم را به عمل خواهند آورد تا تضمین شود کودکی که متقاضی پناهندگی است یا طبق قوانین و مقررات بینالمللی داخلی پناهنده محسوب میشود، اعم از اینکه همراه والدین خود یا شخص دیگری باشد یا همراه نداشته باشد، از حمایت مناسب و مساعدت بشردوستانه در برخورداری از حقوق مندرج قابل اعمال در این پیماننامه و در سایر اسناد بینالمللی مربوط به حقوق بشر یا بشر دوستانه که کشورهای عضو به آنها ملحق شدهاند، بهرهمند خواهد شد.»
همچنین در چند سال گذشته تعداد زیادی از این مدارس به دلایل مختلف تعطیل شدهاند.
تحصیل در مدارس خودگردان
در آیین نامههای آموزش و پرورش، وجود مدارس خودگردان تعریف شده است. این مدارس تمامی کتابهای رسمی آموزش و پرورش کشور را تدریس میکنند و به دلیل محدودیت هایی که در سیستم آموزش و پرورش برای آنها وجود دارد، کودکان مهاجر غیرقانونی را ثبت نام نمی کنند. با این وجود این مدارس از هیچگونه بودجهی آموزش و پرورش نمیتوانند استفاده کنند و حتی مدارکی ارائه شده از سوی آن ها معتبر نیست و کودکان افغان برای انتقال از مدارس خودگردان به مدارس دولتی باید آزمون تعیین سطح بدهند.
آموزش و پرورش هیچگونه نظارتی بر نحوه اداره و کیفیت اینگونه مدارس ندارد. در واقع نهادهای مربوطه همواره سیاستی دوگانه در قبل این مدارس دارند. از طرفی با اعمال نفوذ بر این مدارس و تهدید دائمی آنها مانع ثبتنام کودکان مهاجر غیرقانونی میشوند و از طرف دیگر هیچگونه بودجه و یا نظارتی بر کیفیت این مدارس ندارند.
مدارس خودگردان معمولا از معلمان افغانی استفاده میکنند. معلمانی که معمولا مدارک دیپلم و یا زیردیپلم دارند. مدارکی که اکثرا از کشور افغانستان و با آموزشهای سنتی آن کشور به این افراد داده شده است. این افراد معمولا با حقوق بسیار اندک در این مدارس استخدام میشوند(به طور متوسط ماهیانه ۱۰۰ هزار تومان). به دلیل حقوق پایین این افراد، متخصص نبودن نیروهای آموزشی و سطح سواد پایین معلمان کیفیت این مدارس بسیار پایین است.حقوق پایین و مشکلات مهاجرت معلمان باعث برخورد خشونت آمیز آن ها با دانش آموزان و بالا رفتن خشونت در این مدارس میشود. باید اضافه کرد که شیوههای آموزش و برخورد با دانشآموزان در این مدارس نیز بسیار سنتی است.
به دلیل عدم تخصیص بودجه به این مدارس و اجارهای بودن مکان اکثر این مدارس، تامین هزینههای این مدارس بر عهده خانواده دانشآموزان است. هزینههایی که معمولا حتی بیشتر از هزینههای مدارس دولتی میشود. این مدارس به صورت ماهیانه مبلغی به طور متوسط بین ۲۵ تا ۳۰ هزار تومان از کودکان افغان دریافت میکنند. این هزینهها غیر از هزینههایی نظیر لباس، کتاب، صدور کارنامه، تعمیرات مدرسه و ... است که از کودکان افغان گرفته میشود. هزینههای بالا در این مدارس باعث ترک تحصیل بسیاری از کودکان افغان از این مدارس که در واقع آخرین امید مهاجران افغان برای تحصیل در ایران هستند، میشود.(آمارهای رسمی خبر از محرومیت از تحصیل بیش از ۴۰۰ هزار کودک افغان در کشور میدهند)
محیط این مدارس نیز معمولا بسیار کوچک و بدون استانداردهای رایج است. معمولا این مدارس به صورت نیمه مخفی هستند که باعث عوارض فراوان در دانشآموزان این مدارس میشود. برای اجتناب از سر و صدا بسیاری از این مدارس در کنار اتوبانها و معمولا دور از مکان زندگی دانش آموزان قرار دارند که این خود خطراتی برای آنها به وجود میآورد.
این محرومیت و تبعیض گسترده برای کودکان افغانی در حالی است که آنها هیچ نقشی در مهاجرت خانوادههای خود نداشتهاند و حتی بسیاری از آنها متولد ایران هستند. همچنین مهاجرت اکثریت این خانوادهها تابع شرایط اقتصادی و جنگ داخلی در کشورشان بوده است. طبق قوانین ایران، کنوانسیون حقوق کودک، اعلامیه جهانی حقوق بشر و اعلامیه پناهندگی سرزمینی، حقوق پناهندگاه افغان از جمله حق تحصیل این افراد تضییع میشود و مسئولان کشور حتی به تعهدات بینالمللی خود در قبال این افراد عمل نمیکنند.
در اینجا این سوال مطرح است که چه کسی پاسخگوی رویای ویران شدن کودکانی است که به جرم گناهی که مرتکب نشده اند قربانی می شوند.