جمعیت مبارزه با تبعیض تحصیلی - طبق اطلاعات مندرج در دفترچه کنکور سراسری کشور، شرکت اتباع کشورهای خارجی در کنکور سراسری ۹۱ تنها با شرایطی خاص امکان پذیر است.
بنا بر “شرایط و ضوابط ثبتنام اتباع خارجی” مندرج در دفترچه کنکور سراسری سال ۹۱، علاوه بر احراز شرایط عمومی و اختصاصی این آزمون توسط داوطلبین، اتباع کشورهای بیگانه باید شرایطی دیگری را نیز احراز کنند.
طبق بند ۱ "شرایط و ضوابط ثبتنام اتباع خارجی" مندرج در صفحه پنج دفترچه کنکور سراسری، اتباع غیرایرانی مقیم ایران باید دارای کارت اقامت، گذرنامه یا دفترچه پناهندگی سیاسی باشند تا بتوانند در کنکور سراسری شرکت کنند. این بند در حالی جز شرایط داوطلبین کنکور سراسری قرار میگیرد که بسیاری از پناهندگان ساکن ایران از جمله اتباع کشورهای افغانستان و عراق دارای کارت اقامت نیستند. به طور مثال طبق آمارهای چند سال گذشته، حداقل بیش از ۲ میلیون افغانی در ایران شناسایی شدهاند. این در حالی است که صدها هزار افغانی بدون کارت اقامت در ایران زندگی میکنند. طبق این بند از دفترچه کنکور سراسری سال ۹۱، صدها هزار افغانی حق ورود به دانشگاه را ندارند.
لازم به توضیح است که با وجود اعلام سازمان سنجش مبنی بر اجازه شرکت اتباع غیرایرانی دارای گذرنامه یا کارت اقامت در کنکور سراسری سال ۹۱، در چند مورد این افراد به طور کل حق شرکت در کنکور سراسری را نداشتند. به طور مثال در سال ۸۸، شرکت اتباع دو کشور عراق و افغانستان(که بیشترین آمار مهاجرین در ایران را دارند) در کنکور سراسری به طول کل ممنوع شده بود و اتباع این دو کشور اجازه شرکت در کنکور سراسری را نیافتند.(به نظر میرسد یکی از دلایل این تصمیم دولت ایران، فشار بر اتباع این دو کشور از طریق محرومیت آنها از حق تحصیل برای بازگشت به کشورشان بودهاست)
همچنین طبق اعلام سازمان سنجش، اتباع غیر ایرانی در سال ۹۱ اجازه ادامه تحصیل در رشتههای فیزیک اتمی، فیزیک (گرایش هسته ای)، مهندسی هسته ای، مهندسی تسلیحات، مهندسی فناوری اطلاعات (گرایش امنیت اطلاعات، امنیت شبکه، مخابرات امن)، مهندسی هوافضا (کلیه گرایش ها)، مهندسی شیمی (گرایش صنایع پالایش، پتروشیمی، شیمیایی، معدنی، گاز، عملیات پتروشیمی)، مهندسی نگهداری هواپیما (هوانوردی، خلبانی، مراقبت پرواز، نمایش و نگهداری هواپیما)، الکترونیک هواپیمایی، مهندسی فرماندهی و کنترل هوایی، تکنیک حوز ه های نظامی، علوم و فنون هوانوردی، خلبانی هلیکوپتر، مهندسی تعمیر و نگهداری هلیکوپتر، اطلاعات نظامی، اویونیک هواپیما، علوم نظامی، ناوبری و فرماندهی کشتی، مدیریت و کمیسر دریایی را ندارند.
علاوه بر این داوطلبان غیرایرانی کنکور سراسری طبق بند ۸ شرایط ثبتنام اتباع خارجی، اجازه انتخاب رشته در بعضی از مناطق ایران که با عنوان مناطق ممنوعه تردد و اسکان اتباع خارجی شناخته میشوند را ندارند.
در بند ۴ "شرایط و ضوابط ثبتنام اتباع خارجی" کنکور سراسری، ذکر شده است "به استثنای دارندگان دفترچه پناهندگی سیاسی و آن دسته از دانشجویانی که بنا به دلایل موجه، قادر به عزیمت به کشور متبوع خویش نمی باشند، ثبت نام و ادامه تحصیل سایر پذیرفتهشدگان در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کشور منوط به انجام تشریفات قانونی خروج از کشور و اخذ گذرنامه با روادید تحصیلی معتبر میباشد." این بند نیز شرایط پذیرش اتباع غیرایرانی به خصوص برای اتباع کشورهایی نظیر افغانستان، عراق، پاکستان و بنگلادش که امکان بازگشت به کشور خود و اخذ روادید تحصیلی را به دلایل مختلف از جمله وضعیت ضعیف اقتصادی ندارند، بسیار دشوار کرده است.
طبق بند ۱۱ همین شرایط، داوطلبان اتباع غیرایرانی شرکت در کنکور، برای شرکت در دورههای روزانه و شبانه باید دارای حداقل معدل کتبی دیپلم یا کل دیپلم (نظام جدید و یا نظام قدیم آموزش متوسطه) ۱۴ و برای بعضی دیگر از دورهها معدل بالای ۱۵ یا ۱۶ داشته باشند این در حالی است که این شرایط برای داوطلبان ایرانی لازم نیست. طبق همین بند افراد شرکتکننده در کنکور باید دارای دیپلم نظام جدید یا نظام قدیم باشند. اما طبق اطلاعات موجود حتی تحصیل در مقاطع ابتدایی برای اتباع غیر ایرانی از جمله اتباع کشور افغانستان، با دشواریهای فراوانی همراه است و تعداد زیادی از کودکان افغانی حتی اجازه ورود به مدرسههای ابتدایی کشور را به دلایل مختلف از جمله نداشتن کارت اقامت، پر شدن ظرفیت کلاسهای درس، برخوردهای تبعیض آمیز با افغانیها توسط مسئولین مدارس و مشکلات اقتصادی را نیافتند. طبق اطلاعات موجود تنها در سال تحصیلی ۸۹-۹۰، حدود ۴۰۰ هزار کودک افغانی از چرخه آموزش و تحصیل محروم بودند. این موارد در گزارشی تحت عنوان "وضعیت تحصیل کودکان مهاجر افغان در آغاز سال تحصیلی جدید" بررسی شده است. بسیاری دیگر از این کودکان افغانی مجبور به تحصیل در مدارس خودگردان میشوند(لازم به توضیح است که در این مدارس هم کودکان مهاجر فاقد کارت اقامت ثبتنام نمیشوند). علاوه بر کیفیت تدریس پایین در این مدارس، مدارک این مدارس توسط آموزش و پرورش ایران مورد پذیرش نیست. وضعیت این مدارس نیز در گزارشی تحت عنوان "مدارس خودگردان، رویای ویرانشدهی مهاجران غیرقانونی افغان برای تحصیل" مورد بررسی قرار گرفته است.
طبق بند ۹ همین شرایط، حتی اتباع غیرایرانی که بتوانند با توجه به تبعیضهای فراوان موجود و سختگیریهای سازمان سنجش در کنکور سراسری سال ۹۱ شرکت کنند، در صورت پذیرش در دورههای روزانه دانشگاهها و موسسات آموزش عالی، موظف به پرداخت شهریه تحصیلی هستند.(در حالی که دانشجویان ایرانی معاف از پرداخت شهریه هستند) این بند در حالی در این شرایط قرار داده شده است که شرایط اقتصادی اکثر اتباع خارجی در ایران بسیار وخیم است و اکثریت آنها از پس پرداخت این هزینهها بر نمیآیند.
در پایان باید این نکته را تاکید کرد که پذیرش اتباع غیرایرانی به خصوص اتباع کشور افغانستان و عراق در دانشگاه با تبعیضهای فراوانی صورت میپذیرد(در حالی که بسیاری از آنها حتی در ایران متولد شدهاند و خانوادهی آنها بیش از ۲۰ سال ساکن ایران بودهاند) و با توجه به شرایط سختگیرانه سازمان سنجش ایران در پذیرش این افراد، در عمل اکثریت اتباع این دو کشور از تحصیل(حتی در مقاطع ابتدائی) محروم میشوند. بدیهی است که این نحوه پذیرش، با بسیاری از اصول قوانین ایران، کنوانسیون حقوق کودک، اعلامیه جهانی حقوق بشر، قرارداد مبارزه با تبعیض و اعلامیه پناهندگی سرزمینی که دولت ایران نیز آن را امضا کرده است در تضاد است.
اتباع خارجی دو کشور افغانستان و عراق جز محرومترین اقشار جامعهی ایران هستند که سیاستهای دولت همواره تبعیض آمیز و غیرانسانی برای آنها بوده است. حال سوال اینجاست علل محرومیت از تحصیل اتباع غیرایرانی(به خصوص اتباع دو کشور افغانستان و عراق که به دلیل شرایط اقتصادی و جنگ داخلی در کشورشان مجبور به پناهنده شدن به کشور ایران شدند) از طریق مانعتراشی برای ثبتنام آنها در مدارس دولتی، فشار بر مدارس خودگردان، تعیین شرایط سختگیرانه برای پذیرش در دانشگاهها و فشارهای اقتصادی مضاعف که باعث جذب بسیاری از کودکان افغان به بازار کار به جای میزهای مدرسه میشود، چیست و به نفع چه کسانی است.